3 คำแนะนำที่จะทำให้คุณไม่ทำผิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า

เราทุกคนต่างก็ไม่มีใครอยากที่จะทำผิด และทุกครั้งที่เราทำผิดก็มักจะคิดอยู่เสมอว่าเราต้องเรียนรู้จากความผิดพลาดเพื่อที่ครั้งต่อไปจะได้ไม่ทำผิดซ้ำ แต่หากลองมองย้อนไปจะเห็นได้ว่าบางทีเราก็ทำผิดอะไรแบบเดิมซ้ำ ๆ บางคนก็ยังทำอะไรผิดแล้วผิดอีกอยู่เรื่อยไป 3 คำแนะนำที่จะทำให้คุณไม่ทำผิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า

การทำผิดพลาด คือ การที่เราทำในสิ่งที่เราไม่ได้คาดไว้ หรือ การเลือกในบางสิ่งที่ผลลัพธ์ของมันไม่ใช่สิ่งที่เราต้องการ อาจจะเป็นการเดินทางโดยใช้เส้นทางผิด ติดนิสัยการใช้จ่ายฟุ่มเฟือย จะเล่นดนตรีกีฬาที่ก็ยังผิดติดอยู่ที่จุดเดิม ๆ ยังคงกลับไปคบคนเก่าที่นิสัยไม่ดี หรือ เลือกคบคนใหม่ที่นิสัยคล้ายคนเก่าที่นิสัยไม่ดีซ้ำรอย จากงานวิจัยวิทยาการการรู้ (cognitive science) ได้ให้คำแนะนำ 3 ข้อ ที่จะช่วยให้เราไม่ทำผิดซ้ำ

อย่าเรียนรู้จากความผิดพลาด

งานวิจัยกว่าห้าชิ้นในผู้ทดลองกว่า 1674 คน พบว่าในขณะที่สังคมพยายามสอนให้เรียนรู้จากความผิดพลาด แต่ปรากฏว่าการบอกว่า “ผิดพลาดอะไร” กลับให้การเรียนรู้น้อยกว่าการบอกว่า “ถูกตรงไหน” ในงานวิจัยให้ผู้ทดลองตอบคำถามที่มีเพียง 2 ตัวเลือก โดยแบ่งคนออกเป็นสองกลุ่ม กลุ่มที่หนึ่งจะได้รับข้อมูลว่า “ข้อใดที่ตอบถูก” ส่วนอีกกลุ่มจะได้รับข้อมูลว่า “ข้อใดที่ตอบผิด” ซึ่งหากดูกันตามความเป็นจริงแล้ว ทั้งสองกลุ่มนี้ต่างก็ได้ข้อมูลว่า “ข้อที่ถูกคือข้อใด” เหมือนกันเพราะคำตอบมีเพียง 2 ตัวเลือก โอกาสมี 50-50 หากข้อนี้ผิด ก็แสดงว่าอีกข้อหนึ่งคือคำตอบที่ถูก

แต่ปรากฏว่าเมื่อให้ทำข้อสอบอีกครั้งตามหลังพบว่า คนที่ได้รับข้อมูลว่าข้อใดผิดกลับทำคะแนนได้น้อยกว่า ซึ่งผลการทดลองลักษณะนี้ให้ผลคล้ายคลึงกันไม่ว่าจะเป็นการทดสอบกับเรื่องภาษา หรือเป็นเรื่องทางสังคม คือ คนที่ได้รับ “ผลสะท้อนที่เป็นความล้มเหลว” (failure feedback) จะจดจำคำตอบได้น้อยกว่า

เมื่อเป็นความผิดของเรา เราจะเรียนรู้ได้น้อย

การที่เราได้รับข้อมูลว่าเราทำผิดพลาด หรือ เมื่อความผิดพลาดเกิดขึ้นตรงหน้า สมองจะเข้าสู่สภาวะคิดช้าลงหลังความผิดพลาด หรือ post-error slowing โดยในขณะที่สมองคิดช้าลงก็เป็นเวลาพอดีกับที่เรากำลังรวบรวมข้อมูลและคิดหาว่าเราผิดพลาดตรงไหน ผลลัพธ์จึงทำให้เราเรียนรู้ได้น้อย เข้าใจได้ช้า และใช้เวลานานขึ้นกว่าจะไปเจอ “ทางที่ใช่” โดยผลนี้จะเกิดขึ้นน้อยลงเมื่อความผิดนั้นเป็นความผิดของ “คนอื่น” ไม่ใช่ของเรา ดังนั้นแล้วเราสามารถเรียนรู้จากความผิดพลาดได้ แต่ควรจะเป็น “ความผิดพลาดของคนอื่น”

การทบทวนคิดเกี่ยวกับการทำผิด ทำให้เราติดอยู่ในเส้นทางนั้น

สมองของเราเป็นสมองของการเรียนรู้ ดังนั้นแล้วเมื่อเราใช้เวลาคิดทบทวนถึง “วิธีที่เราทำผิด” กลายเป็นเรากำลังสร้างเส้นทางของการทำผิดให้เด่นชัดขึ้นในกระบวนการคิด และในที่สุดเส้นทางที่ผิดนี้ก็จะติดกลายเป็นความจำ กลายเป็นว่าครั้งหน้าเราก็มีแนวโน้มจะกลับมาตัดสินใจแบบนี้ เพราะสมองได้สร้างร่องรางที่เป็นเส้นทางของการทำผิดค้างไว้ หรือ mistake pathways

คิดว่าที่ถูกคืออะไร หรือ จดจำใหม่ไปเลย

คำแนะนำสำคัญคืออย่าไปจดจ่อกับเส้นทางของการทำผิด หรือ ไปคิดว่าทำผิดได้อย่างไร แต่ให้รีบมุ่งไปยังเส้นทางที่ควรทำ วิธีที่ควรใช้ หรือเป้าหมายใหม่ที่ต้องการไป เพื่อให้สมองเรียนรู้และสร้าง “เส้นทางที่ถูก” เตรียมไว้รอ

ให้นึกถึงความสำเร็จในอดีตที่ทำได้ แต่อย่ามากมายนัก

การใช้ประโยชน์จาก “ความสำเร็จในอดีต” จะช่วยให้เราไม่ทำผิดซ้ำ โดยงานวิจัยได้ทำการทดลองเกี่ยวกับพฤติกรรมการใช้จ่ายสิ้นเปลือง โดยแบ่งคนออกเป็นสามกลุ่ม กลุ่มแรกให้ย้อนนึกถึงประสบการณ์ที่คุมตัวเองไม่ได้แล้วใช้จ่ายเกินตัว กลุ่มที่สองให้ย้อนนึกถึงประสบการณ์ที่สามารถหักห้ามตัวเองได้โดยให้ยกตัวอย่างสัก 2 ตัวอย่าง และกลุ่มที่สามให้ย้อนนึกถึงประสบการณ์ที่สามารถหักห้ามตัวเองได้แต่ให้ยกตัวอย่าง 10 ตัวอย่าง

พบว่าคนที่สามารถควบคุมตัวเองในการใช้จ่ายได้ดีกว่า เมื่อปล่อยให้ทุกกลุ่มออกไปช็อปปิ้ง คือ กลุ่มที่สอง ที่ให้นึกถึงประสบการณ์ที่ทำสำเร็จและยกตัวอย่าง 2 ตัวอย่าง โดยกลุ่มที่สามารถยกตัวอย่างได้มากถึง 10 ครั้ง ทำให้คนคนนั้นมีอคติมั่นใจในตัวเองมากเกิน หรือ หลงระเริงในความสำเร็จเก่า ทำให้กลุ่มคนนั้นมีแนวโน้มจะลืมตัวแล้วใช้จ่ายเกินตัวไปในการทดลอง

เรามักจะทำผิดซ้ำ ถ้าสิ่งที่ทำนั้นเกี่ยวข้องกับสารเคมีในสมอง

หากสิ่งที่เรามักทำผิดเกี่ยวข้องกับสารสื่อประสาทประเภทโดปามีน ก็เป็นไปได้สูงมากที่เราจะทำผิดซ้ำ ๆ ยกตัวอย่าง เช่น การคบกับคนที่นิสัยไม่ดี ทำให้เรารู้สึกตื่นเต้น รู้สึกคาดเดาไม่ได้ และเราชอบความรู้สึกนั้น ก็เป็นไปได้ว่าเราจะเลือกเดตกับคนที่นิสัยเกเรคล้ายกับคนเก่าเพราะเขายังคงทำให้ตื่นเต้นได้ หรือกรณีการสูบบุหรี่ การพนัน การเสี่ยงโชคลุ้นรางวัลก็ต่างขึ้นกับสารเคมีในสมอง ดังนั้นก็จะต้องใช้ความพยายามสูงขึ้นมากที่จะควบคุมตนเองไม่ให้ตัดสินใจไปในแบบเก่า

สุดท้ายแล้วการจะป้องกันไม่ให้ทำผิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า เราคงต้องมีสติรู้เท่าทัน เมื่อผิดแล้วต้องไม่เผลอไปคิดย้อนเส้นทางที่ทำผิดแต่ให้คิดเส้นทางใหม่ ๆ ที่จะทำให้ถูก หากกำลังจะไปเจอสถานการณ์ที่สุ่มเสี่ยงที่เรามีโอกาสทำผิดซ้ำ ก็ให้นึกถึงประสบการณ์ย้อนหลังที่เคยหักห้ามตัวเองได้ และสุดท้ายหากสิ่งที่ทำผิดนั้นมาจากอารมณ์และสารสื่อประสาท ก็คงต้องหาสิ่งเตือน หาเพื่อนช่วยสะกิด หรือคิดทบทวนใหม่ว่าสิ่งเหล่านั้นอาจจะตื่นเต้นแค่ระยะสั้นแต่ให้ทุกข์มหันต์ในระยะยาว หากเราฝึกซ้อม ฝึกคิดอยู่บ่อย ๆ เราก็จะมีโอกาสพลาดคิด ผิดซ้ำ ๆ ได้น้อยลงไป — ขอให้นักตัดสินใจทุกท่านโชคดี